MAGAZIN ZA NAUKU, ISTRAŽIVANJA I OTKRIĆA
Planeta Br. 104 | ŠUME
»  MENI 
 Home
 Redakcija
 Linkovi
 Kontakt
 
» BROJ 104
Planeta Br 103
Godina XIX
Mart-April 2022.
»  IZBOR IZ BROJEVA
Br. 105
Maj. 2022g
Br. 103
Jan. 2022g
Br. 104
Mart 2022g
Br. 101
Jul 2021g
Br. 102
Okt. 2021g
Br. 99
Jan. 2021g
Br. 100
April 2021g
Br. 97
Avgust 2020g
Br. 98
Nov. 2020g
Br. 95
Mart 2020g
Br. 96
Maj 2020g
Br. 93
Nov. 2019g
Br. 94
Jan. 2020g
Br. 91
Jul 2019g
Br. 92
Sep. 2019g
Br. 89
Mart 2019g
Br. 90
Maj 2019g
Br. 87
Nov. 2018g
Br. 88
Jan. 2019g
Br. 85
Jul 2018g
Br. 86
Sep. 2018g
Br. 83
Mart 2018g
Br. 84
Maj 2018g
Br. 81
Nov. 2017g
Br. 82
Jan. 2018g
Br. 79
Jul. 2017g
Br. 80
Sep. 2017g
Br. 77
Mart. 2017g
Br. 78
Maj. 2017g
Br. 75
Septembar. 2016g
Br. 76
Januar. 2017g
Br. 73
April. 2016g
Br. 74
Jul. 2016g
Br. 71
Nov. 2015g
Br. 72
Feb. 2016g
Br. 69
Jul 2015g
Br. 70
Sept. 2015g
Br. 67
Januar 2015g
Br. 68
April. 2015g
Br. 65
Sept. 2014g
Br. 66
Nov. 2014g
Br. 63
Maj. 2014g
Br. 64
Jul. 2014g
Br. 61
Jan. 2014g
Br. 62
Mart. 2014g
Br. 59
Sept. 2013g
Br. 60
Nov. 2013g
Br. 57
Maj. 2013g
Br. 58
Juli. 2013g
Br. 55
Jan. 2013g
Br. 56
Mart. 2013g
Br. 53
Sept. 2012g
Br. 54
Nov. 2012g
Br. 51
Maj 2012g
Br. 52
Juli 2012g
Br. 49
Jan 2012g
Br. 50
Mart 2012g
Br. 47
Juli 2011g
Br. 48
Oktobar 2011g
Br. 45
Mart 2011g
Br. 46
Maj 2011g
Br. 43
Nov. 2010g
Br. 44
Jan 2011g
Br. 41
Jul 2010g
Br. 42
Sept. 2010g
Br. 39
Mart 2010g
Br. 40
Maj 2010g.
Br. 37
Nov. 2009g.
Br.38
Januar 2010g
Br. 35
Jul.2009g
Br. 36
Sept.2009g
Br. 33
Mart. 2009g.
Br. 34
Maj 2009g.
Br. 31
Nov. 2008g.
Br. 32
Jan 2009g.
Br. 29
Jun 2008g.
Br. 30
Avgust 2008g.
Br. 27
Januar 2008g
Br. 28
Mart 2008g.
Br. 25
Avgust 2007
Br. 26
Nov. 2007
Br. 23
Mart 2007.
Br. 24
Jun 2007
Br. 21
Nov. 2006.
Br. 22
Januar 2007.
Br. 19
Jul 2006.
Br. 20
Sept. 2006.
Br. 17
Mart 2006.
Br. 18
Maj 2006.
Br 15.
Oktobar 2005.
Br. 16
Januar 2006.
Br 13
April 2005g
Br. 14
Jun 2005g
Br. 11
Okt. 2004.
Br. 12
Dec. 2004.
Br 10
Br. 9
Avg 2004.
Br. 10
Sept. 2004.
Br. 7
April 2004.
Br. 8
Jun 2004.
Br. 5
Dec. 2003.
Br. 6
Feb. 2004.
Br. 3
Okt. 2003.
Br. 4
Nov. 2003.
Br. 1
Jun 2003.
Br. 2
Sept. 2003.
» Glavni naslovi

TEMA BROJA

 

Dubravka Marić

Šume / Rajska jabuka na Nebeskoj planini

Iz divljine u bašte

 


Zaštićenim šumama divljih jabuka koje se danas prostiru u još samo nekim područjima duž planinskog lanca Tjen Šan
, u Kazahstanu, sada haraju medvedi i druge životinje koje se hrane njihovim plodovima. Osim divljih jabuka uobičajenog ukusa, tamo postoje i jabuke sa ukusom meda, bobičastog voća, ruže, anisa, kokosa, limunove i pomorandžine kore, sladića, jagode, ananasa, zelene banane, kruške, krompira, čak i kokica! I dok su neke sorte takve da mogu odmah da završe u prodavnici, druge su toliko kisele ili gorke da su prosto nejestive, što je činjenica koju su, izgleda, prvi utvrdili medvedi.

Tema Broja

Kazahstanske jabuke u cvetu i mapa Kazahstana

Alma Ata ili Almati („otadžbina jabuka“) je grad koji se prostire na planinama Tjen Šan („Nebeska planina“) na jugozapadu Kazahstana. Tridesetih godina 19. veka, tadašnje naselje je bilo okruženo šumom divljih jabuka, koju je prvi opisao nemačko-estonski prirodnjak Karl Fridirih fon Ledebur. On je tamo identifikovao vrstu koju je nazvao Pirus sieversii, danas poznatu kao Malus Sieversii ili divlja jabuka Srednje Azije. Oko sto godina kasnije, gusto upletena i neravnomerno raspoređena stabla ove šume, zaprepastila su uglednog sovjetskog biologa i genetičara Nikolaja Ivanoviča Vavilova, koji je putovao svetom u potrazi za semenjem, i u Lenjingradu osnovao tada najveću svetsku banku semena. On je smatrao kako je najverovatnije da jedna biljna vrsta potiče upravo sa mesta gde je danas i genetski najraznovrsnija. Padine Tjen Šana bile su za Nikolaja Vavilova živa laboratorija, u kojoj je video kako se evolucija odigrava pred njegovim očima.

Tema Broja

Nikolaj Ivanovič Vavilov


U svojoj knjizi „Pet kontinenata“, koja je bila najznačajnije delo o poreklu biljaka objavljeno do tada, Vavilov piše: „Šiprazi divljih jabuka se prostiru prostranim područjem oko grada i duž obronaka planina, tu i tamo čineći pravu šumu. Za razliku od malih divljih jabuka sa Kavkaza, divlje jabuke Kazahstana su uglavnom zastupljene sortama sa krupnim plodovima, koje se mnogo ne razlikuju od kultivisanih vrsta. Bio je prvi septembar, i vreme kada jabuka sazreva. Svojim očima smo mogli da vidimo da se ovde nalazimo u izuzetnom centru porekla jabuka, gde kultivisani oblici nisu bili primetno iznad divljih, i gde je bilo teško razlikovati divlje jabuke od onih koje se uzgajaju. Neke od formi u ovoj šumi, bile su toliko dobre po kvalitetu i dimenzijama, da su se odmah mogle uzgajati u bašti.“

Medvedi biraju

Petnaestogodišni meštanin Ajmak Džangalijev, koji je tada brinuo o konjima Nikolaja Vavilova, kasnije je u Lenjingradu postao njegov student, a onda se vratio u Alma Atu i nastavio posao svog profesora. Džangalijev i njegova supruga Tatjana Salova su opisali više od 56 autohtonih vrsta jabuka, od kojih je 26 pripadalo divljim sortama, a trideset je predstavljalo prirodne ili polupripitomljene hibride, koji su „delo“ divljih stanovnika jabukove šume. Naime, smatra se da medvedi biraju samo sorte najboljeg ukusa, čime se njihove semenke raznose putem medveđeg izmeta, koji ih ujedno i đubri, pa su one u prednosti u odnosu na manje ukusne jabuke. Međutim, od šezdesetih godina 20. veka je zbog izgradnje stanova, kuća i vikendica, nestalo između sedamdeset i osamdeset odsto divljih šuma na području Alma Ate.
Kada je Kazahstan, početkom devedesetih, stekao nezavisnost, Ajmak Džangalijev je potražio pomoć svog američkog kolege Filipa Forslajna, kustosa kolekcije jabuka u Poljoprivrednoj eksperimentalnoj stanici države Njujork. Zajedno su posetili šume gde se nalaze gusti grozdovi drveća jabuka starog i po trista godina, čija su stabla debela kao hrastova i visoka 15,5 m, a još uvek rađaju zdrave plodove! Raznolikost tih jabuka zapanjuje. Postoje jabuke sjajne kože i jabuke grube kože, kao i jabuke raznih boja (crvene, zelene, ružičaste, ljubičaste, žute i zlatne), velike i male, a mnoge sorte izgledaju kao da su upravo „sišle“ sa police supermarketa. Sve ove varijacije se pojavljuju u okviru iste vrste, Malus sieversii, a začuđuje da nijednu nisu oštetile bolesti ili insekti! Forslajn i njegov tim su procenili da jabuke u ostatku sveta, sve zajedno, ne sadrže više od dvadeset procenata genetskog diverziteta prikazanog u kazahstanskim šumama.

Tema Broja

Najomiljenija voćka na svetu

Početkom ovog veka, istraživači su pomoću molekularnih genetičkih markera potvrdili istinitost onoga što je decenijama ranije posmatranjem zaključio Nikolaj Vavilov. Jabuke koje se danas gaje širom sveta su u genetskom smislu toliko slične divljim jabukama sa Nebeske planine, da nesumnjivo odatle i potiču!
Bari Džuniper, biolog sa Univerziteta u Oksfordu, prvi je potvrdio Vavilovljevu hipotezu o poreklu jabuke. On veruje da je ova biološka raznovrsnost bila posledica geografske izolacije ovog regiona, koja je trajala oko šest hiljada godina. Pre oko deset miliona godina su zemljotresi i pomeranje tektonskih ploča doveli do izdizanja velikih planinskih lanaca u unutrašnjosti Azije. Tjen Šan se nije zaleđivao tokom ledenog doba, a navodnjavao se zahvaljujući vodi iz snežnog pokrivača iznad njega. Glečeri na jednoj i pustinje u nastajanju sa druge strane, odsekli su ovo područje od ostatka Azije i Evrope. Oblast Tjen Šana je, osim po jabukama, čiji je rani predak ostao zarobljen na ovom području, i inače izuzetna prema biodiverzitetu, odnosno velikoj koncentraciji oraha, bresaka i drugog voća.
I dok je, pre četiri veka, postojalo oko šesnaest hiljada sorata jabuka, već do 1907. godine je taj broj smanjen na 7.098. Samo 15 sorata čini devedeset procenata svih jabuka koje se danas gaje, a one su gotovo neotporne na bolesti. Sa ovakvim svesnim sužavanjem komercijalnog genofonda jabuke, ne samo što ostajemo uskraćeni za različite ukuse nego možemo i da ostanemo bez jabuka koje sada volimo. Osim što su padine Tjen Šana i danas „živa laboratorija“, one su i nepresušan izvor genetske raznovrsnosti divljih jabuka, zahvaljujući kome možda, ipak, nećemo ostati bez najomiljenije voćke na svetu.

Tema Broja

 

 

Dubravka Marić

 

 



Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"

 

 

 

  back   top
» Pretraži SAJT  

powered by FreeFind

»  Korisno 
Bookmark This Page
E-mail This Page
Printer Versie
Print This Page
Site map

» Pratite nas  
Pratite nas na Facebook-u Pratite nas na Twitter - u Pratite nas na Instagram-u
»  Prijatelji Planete

» UZ 100 BR. „PLANETE”

» 10 GODINA PLANETE

free counters

Flag Counter

6 digitalnih izdanja:
4,58 EUR/540,00 RSD
Uštedite čitajući digitalna izdanja 50%

Samo ovo izdanje:
1,22 EUR/144,00 RSD
Uštedite čitajući digitalno izdanje 20%

www.novinarnica.netfree counters

Čitajte na kompjuteru, tabletu ili mobilnom telefonu

» PRELISTAJTE

NOVINARNICA predlaže
Prelistajte besplatno
primerke

Planeta Br 48


Planeta Br 63


» BROJ 105
Planeta Br 105
Godina XIX
Maj-Jun 2022.

 

 

Magazin za nauku, kulturu, istraživanja i otkrića
Copyright © 2003-2022 PLANETA