EVOLUCIJA

Gordana Tomljenović

Bunar

Izum koji je oblikovao civilizaciju

Tokom evolucije ljudskog društva, dostupnost (podzemne) vode imala je ključnu ulogu u razvoju civilizacija. Otuda je i snabdevanje vodom oduvek bilo jedan od najvažnijih poduhvata u ljudskoj istoriji, a napredak ka pribavljanju voda iz dubine zemlje jedno je od najvećih čovekovih (inženjerskih) dostignuća

Voda, neophodna za život na Zemlji, ne samo što prekriva tri četvrtine površine planete već je prisutna i u njenoj unutrašnjosti, čak i na velikim dubinama. Mada podzemne vode nisu odmah uočljive, one čine 99 odsto svih tečnih slatkih voda i od presudnog su značaja za živi svet. Njihovi tihi rezervoari ključni su za održavanje biljnih i životinjskih ekosistema, za napajanje izvora, potoka, reka, jezera, mora... Čoveku su podzemne vode neophodne ne samo za životne već i za sve njegove ekonomske aktivnosti: obezbeđuju oko 50 odsto pijaće vode širom sveta, oko 40 odsto vode u navodnjavanoj poljoprivredi i 35 odsto vode potrebne industriji. Otuda je snabdevanje vodom oduvek bilo jedan od najvažnijih poduhvata u ljudskoj istoriji, a napredak ka pribavljanju voda iz dubina zemlje je jedno od najvećih čovekovih (inženjerskih) dostignuća.
Tokom razvoja društva, dostupnost vode imala je ključnu ulogu u razvoju civilizacija. I rana praistorijska društva, koja su počela da napuštaju nomadski način života, naseljavala su se u blizini izvora, jezera i reka - da bi imala stalni pristup vodi. Kasnije, kad je snabdevanje nadzemnom vodom postalo nedovoljno za obradu zemljišta i uzgoj sve većih stočnih stada, ili je bilo nestalno i izloženo zagađenju, čovek je počeo da istražuje načine za korišćenje podzemnih voda.
Već sa razvojem prvih tehnika koje su dosezale do vodonosnih slojeva zemlje (akvifera), kopanje bunara bilo je prvi korak u izgradnji svake naseobine, svakog sela. Štaviše, arheološki nalazi ukazuju na to da su rani poljoprivrednici imali zapanjujuću domišljatost u gradnji bunara, kao i da su drevne civilizacije projektovale kompletne hidraulične sisteme za pristup i korišćenje podzemnih voda - filtracione galerije, kanate, akvadukte - što je bilo od ogromnog uticaja ne samo na čovekovu ishranu (proizvodnju hrane) već i na razvoj ljudskih društava širom sveta.   
Konstrukcija bunara je tokom vremena varirala od jednostavnih rupa u rastresitim sedimentima rečnih slivova, u osvit civilizacije, pa preko veoma naprednih indijskih stepenastih i iranskih bunara (kanata), ka mehaničkom bušenju s početka 19. veka i savremenim tehnikama (modernih pumpi, i dr). Pritom, ljudska domišljatost i veštine su i u drevna vremena pristup podzemnim vodama uvek iznova pretvarale u prava mala čuda inženjerstva. Otuda su i neki prastari primeri vodosnabdevanja danas zanimljivi stručnjacima u oblasti hidrogeologije.

Praistorijski bunari

Bunar je iskop/bušotina u zemlji kojom se pristupa podzemnim vodama u takozvanim vodonosnim slojevima - izdanima ili akviferima. Akviferi su specifične geološke sredine koje su potpuno ili delimično zasićene slobodnim podzemnim vodama formiranim infiltracijom površinskih voda i voda nastalih od atmosferskih taloga (kiše i snega). Akviferi se formiraju iznad vodonepropusne podloge koja usporava njihovo kretanje i omogućava akumulaciju. Iako se ponekad opisuju kao „podzemne reke i jezera“, oni su zapravo porozne stene zasićene vodom. U slučaju kad je stena pod izdanom nepropusna, vodonosni sloj, akvifer, predstavlja rezervoar podzemne vode.
Kopanje bunara za snabdevanje vodom je vrlo drevna veština, budući da datira iz vremena od pre gotovo deset hiljada godina. Kopani na različitim mestima; najčešće su bili cilindrični i obloženi kamenom, grnčarijom i ciglom, ili čak drvetom.
Najstariji poznati bunari otkriveni su na Kipru, na lokalitetu Kisonerga-Milutkija, u blizini Pafosa, danas značajne turističke destinacije koja je, zahvaljujući svom izuzetnom kulturnom nasleđu, pod zaštitom Uneska (UNESCO). Procenjeno je da su stari između 9.000 i 10.500 godina, to jest da datiraju još iz mezolita (srednjeg kamenog doba), oko 8.400 pne. Njihova kružna ručno iskopana okna do vodonosnih slojeva su dosezala probijanjem slojeva krečnjaka, u nekim slučajevima i do 8 m dubine; imala su niz niša usečenih sa strane da bi kopači mogli da uđu i izađu iz okna.
Na istoku današnje Nemačke, otkriveni su praistorijski bunari iz neolita, mlađeg kamenog doba, što su najstariji poznati drveni bunari, odnosno bunarska okna obložena drvetom, a istovremeno i najstarije poznate složene drvene konstrukcije. Frajburški Albert-Ludvig Univerzitet obelodanio je, decembra 2012, da su četiri takva bunara, pronađena u okolini Lajpciga, vrlo pouzdano i precizno datirana na period između 5200. i 5100. godine pne, na osnovu godova hrastovih greda koje su veoma dobro očuvane u hermetički zatvorenoj sredini pod zemljom. Zahvaljujući dobro očuvanim tragovima alata i spojevima drveta, podaci prikupljeni uz pomoć najsavremenijih laserskih tehnologija dokumentovali su neočekivano visoko razvijene veštine obrade drveta i složene tehnike drvene gradnje. Strukturu bunara činila su četiri ugaona stuba sa horizontalnim hrastovim daskama umetnutim u žlebove korišćenjem složenih isprepletanih ugaonih spojeva.
Prema oceni istraživača, ovi nalazi dovode u pitanje princip kontinuiranog evolutivnog razvoja u praistorijskoj tehnologiji i protivreče uvreženom verovanju da je za gradnju složenih drvenih konstrukcija bio neophodan metalni alat, s obzirom na to da su ovi neolitski „tesari“ gradili svoje bunare uz pomoć kamenih i drvenih alatki, klinova i maljeva.
Među najstarije poznate bunare, datirane na neolitski period 6.500 godina pne, ubrajaju se i dva pronađena na tlu današnjeg Izraela: bunar Atlit-Jam, na mediteranskoj obali, i drugi u Dolini Jizrael. Atlim-Jam je pronađen 10 km južno od Haife, na oko desetak metara pod vodama Sredozemnog mora. Izgrađen od kamena, prečnika oko 1,5 m i dubine 5,7 m, iskopan je u krečnjačkom peščaru. Ovaj bunar je bio deo danas potopljenog sela Atlit-Jam, neolitske zajednice koja se bavila poljoprivredom i ribarstvom, ali je taj lokalitet napustila zbog porasta nivoa mora i salinizacije.

Kineski duboki bunari

Na tlu Kine, najstariji bunari datiraju iz perioda 8120-7870. pne, i to prema bunarskim ruševinama otkrivenim sredinom osamdesetih godina prošlog veka u He Mu Duu, u provinciji Džeđang. Džeđang je priobalna provincija u istočnoj Kini, južno od Šangaja i delte reke Jangce, na granici sa Istočnim kineskim morem i sa rekom Ćiantang u svom središtu. Na tom prostoru otkriveno je mnoštvo drvenih bunara.
Rana kineska civilizacija nastala je u srednjim slivovima Žute reke i reke Jangce, sa oko hiljadu godina ranijom upotrebom bunara u slivu Jangce, zbog toga što je vodonosni sloj u njenom slivu bio dostupniji u odnosu na akvifere u slivu Žute reke. Shodno tome, bunari u slivu reke Jangce obično su bili duboki oko 2 m. Prema arheološkim otkrićima, i u Kini su rani bunari (oko 5000. pne) uglavnom građeni od drveta, najčešće kvadratnog oblika. Jedan takav drveni bunar, otkriven u provinciji Džeđang , star je oko 5.600 godina. Pored unutrašnje drvene strukture, imao je spoljašnji zaštitni okvir, što svedoči o veoma ranoj brizi za higijenu vode.
Praistorijski bunari u Kini oblagani su drvetom, a ponekad i trskom ili bambusom, u zavisnosti od lokacije. U kasnijim periodima, recimo u vremenu “Zaraćenih država” (475-221. pne), zidovi bunara su građeni od gline (terakote) i grnčarskih posuda, veoma popularnog građevinskog materijala u to doba. Iskopavanja na lokalitetu Pingliangtai, na tlu Centralnih visoravni, otkrila su ne samo bunare koji datiraju iz poznoneolitskog perioda Longšan (4.000-2.000. pne) već i složenu mrežu vodosnabdevanja uz pomoć keramičkih cevi.
Tokom dinastije Han (202. pne-220. ne) pa do kraja prvog milenijuma nove ere, bunari sa vodom za piće i za navodnjavanje korišćeni su širom Kine, ali su za piće sve popularniji bili čvršći bunari građeni od cigle, raznovrsnijih oblika, iako se i dalje grade od drveta i zemljanog posuđa. Nakon dinastije Han, drvo i zemljano posuđe postepeno nestaju iz oplata bunara, a tokom dinastije Tang (618-907. ne), u većim gradovima, iznad bunara počinju da se grade čvršće i složenije kamene strukture, sa novim umetničkim, društvenim pa religijskim značenjima. Do 3. veka ne, gradnja bunara u Kini veoma napreduje i bunari dostižu dubinu od 140 m. Ovi veoma duboki bunari karakteristični su po tome što su dosezali akvifere sa slanom vodom, na kojoj je razvijena čitava „industrija“ proizvodnje kuhinjske soli.

Indski stepenasti bunari

Indijski potkontinent definišu reke Ind, Gang i Bramaputra, koje dotiču sa Himalaja i napajaju plodnu Indo-ganšku niziji. Uprkos tome, klimatske specifičnosti još od praistorije čine da je voda u tom delu sveta promenljiv resurs koji zahteva napredno upravljanje, zbog sezonskih kolebanja između vrelih sušnih leta i monsunskih perioda sa obilnim padavinama. Podzemne vode sa relativno plitkim akviferima su i na tom tlu glavni izvor vodosnabdevanja,  i njihova upotreba datira od pre oko 8.000 godina.
Prva tamošnja civilizacija, Indska, ili civilizacija doline Inda, bila je napredna urbana kultura koja je na tlu današnjeg Pakistana i severozapadne Indije cvetala u periodu od 2500. do 1750. pne. Imala je planski građene gradove sa oko 35-40 hiljada stanovnika, poput Harapa i Mohendžo-Dara, sa razvijenom trgovinom i poljoprivredom (gajenjem pamuka), kao i pismom koje do danas nije dešifrovano. Mohendžo-Daro, izgrađen oko 2450. godine pne, imao je najmanje 700 javnih i privatnih bunara cilindričnog oblika, sa oplatama od cigle, dubokih do 15 m.
U sušnim predelima Pakistana i Indije, bunar vremenom postaje arhitektonsko remek-delo i centar društvenih okupljanja. Indska kultura je poznata po gradnji bunara sa dubokim rezervoarima do kojih se silazilo niz stotine stepenica. Stepenasti bunari korišćeni su ne samo za piće i navodnjavanje već su bili i utočišta za odmor i rashlađivanje, za verske obrede i meditaciju, u nekim slučajevima i za za kupanje… Građeni su na tlu današnje Indije, Pakistane i Bangladeša, kao i u drugim delovima Južne Azije i Bliskog istoka.
U 1. veku ne, klizave obale velikih reka kroćene su gradnjom gatova i dugih plitkih stepenica i odmorišta. Isti pristup je primenjen i prilikom izgradnje stepenastih bunara/rezervoara koji, po nekim procenama, verovatno datiraju iz oko 550. godine ne, dok su najpoznatiji izgrađeni u Srednjem veku. Na hiljade stepenastih bunara bilo je u upotrebi u Indiji - mnogi se i danas koriste. Većina je bila duboka do 15 m, a bilo je i više od 30 m dubokih bunara.
Da bi se izgradio stepenasti bunar, treba da su zadovoljeni određeni hidrološko-građevinski uslovi tako da, tokom sušnih perioda, voda kroz poroznu stenu prodire iz akvifera u bunar. A kada tokom kišne sezone nivo bunara/rezervoara poraste, voda iz bunara pomaže dopunjavanju akvifera. Ovaj sistem upravljanja vodnim resursima je, otuda, karakterističan za sušne regione sa dramatično varirajućim padavinama u zavisnosti od doba godine, gde dubina podzemnih voda tokom godine može da poraste/opadne za više od 10 m.
Stepenasti bunari bili su velike ambiciozne građevine koje su osmišljavali ondašnji stručnjaci za tu gradnju, s obzirom na to da su mnogi uključivali i naručene balkone, skulpture, mesta za odmor, čak i hramove… Građeni su u različitim oblicima, od kružnih do oblika obrnutih piramida. Većina je imala mnogo stepenika, čak i stepenišnih nizova koji su omogućavali da više ljudi priđe vodi i istovremeno napuni svoje posude.
Upotreba stepenastih bunara u Indiji počela je da opada tokom britanske vladavine, čiji su predstavnici bili užasnuti nehigijenskim uslovima ovih mesta, na kojima je bilo čak i kupanja u pijaćoj vodi, te su ih na nekim mestima i zatvorili. Preostali stepenasti bunari su u različitom stanju očuvanosti - mnogi su presušili a neki su pod zaštitom države, kao spomenici kulture. Među takvima je i Čand Baori, jedan od najfascinantnijih stepenastih bunara u indijskom Radžastanu (u selu Abhaneri), izgrađen u 9. veku ne u čast boginje radosti i sreće Hašat Mati. To je jedan od najvećih i najdubljih stepenastih bunara, sa oko 3.500 uskih stepenika koji su u savršenoj simetriji raspoređeni niz više od 13 spratova. U njemu se stepenice nalaze na tri strane bunara, a na četvrtoj je hram/paviljon na više nivoa, sa arkadama i brojnim skulpturama. Dubok je oko 30 m i ima oblik obrnute piramide. Čand Baori se smatra vrhuncem rane indijske arhitekture i pod upravom je Arheološkog zavoda Indije (ASI).

Persijski kanat

Sa nedovoljno padavina tokom godine i relativno malim brojem većih reka, drevna Persija (današnji Iran) je iznedrila izuzetan sistem vodosnabdevanja podzemnim vodama. Već početkom prvog milenijuma pne, na tom tlu se građeni kanati, vrlo napredni podzemni vodosprovodnici koji su iz planinskih vodonosnih slojeva, uz pomoć gravitacije,  transportovala vodu na vrlo velike udaljenosti u ravnici. Ova inženjerska čuda ne samo što su obezbeđivala čistu pijaću vodu već su i omogućila razvoj poljoprivrede u dotad nenaseljivim pustinjskim regionima, kao i urbanizaciju, uspon velikih carstava…
Kanat je sistem načinjen od niza vertikalnih okana u dnu povezanih blago nagnutim tunelom, putem kojeg se podzemne vode otkrivene u utrobi brda/planine (uz pomoć gravitacije) transportuju do izlazne tačke, praktično izvora, i otvorenim kanalom prenose dalje u ravnicu… Prvo okno, tzv. matični bunar iskopava se na najvišoj tački, na brdu, do dubine malo ispod nivoa akvifera odabranog za snabdevanje, a zatim se kopaju vertikalni bunari na udaljenosti od 10-30 m, radi ventilacije tunela, preciznog definisanja njegovog nagiba i za tekuće održavanje. Nagib tunela treba da je blaži od nagiba brda, odnosno treba da je taman toliki da obezbedi kontinuirani tok zahvaćene vode, ali bez prekomernog protoka koji bi prebrzo praznio akvifer ili izazvao eroziju tunela; lagano se slivajući kroz tunel, voda na kraju dospeva do odabrane tačke na kojoj izbija slično prirodnom izvoru i dalje se prenosi kanalima do krajnjih korisnika. Neke zajednice u drevnoj Persiji imale su razrađene administrativne sisteme kako bi se osiguralo da se voda pravedno deli korisnicima.

U sušnim klimatskim uslovima, površinske vode su oskudne, dok podzemnih često ima u izobilju, ali uglavnom u brdovitim i planinskim oblastima, te su teško dostupne. Bunari u takvim uslovima ne rešavaju problem, a pritom podrazumevaju i količinu vode ograničenu brzinom kojom se ona podiže iz bunara. Sistem kanata omogućava da podzemne vode slobodno dotiču bez prekida tokom cele godine, zahvaljujući velikom kapacitetu skladištenja u vodonosnom sloju. Akvifer može i sam da se obnavlja, jednom ili dva puta godišnje, akumulacijom kišne vode. Ukoliko protok vode u kanatu opadne, ili čak prestane zbog dugotrajne suše, pa još ako se to redovno dešava, opcija je da se bunarska okna i osnove tunela prodube, ili da se iskopa novi i dublji matični bunar, odnosno da se dublje zađe u nivo podzemnih voda. Još jedna velika prednost kanata jeste to što su podzemne vode uglavnom bezbednije i bolje zaštićene od zagađenja, u poređenju sa površinskim i bunarskim vodama. Takođe, kanat sprečava isparavanje u vrelim i suvim klimatskim uslovima, čuvajući vodu u potpunosti pod zemljom. Zahvaljujući kanatima, stvarane su pustinjske oaze, izolovane oblasti usred pustinje koje imaju vodu i bogatu vegetaciju.
Kanati su pod zaštitom UNESCO-a, kao izuzetni primeri tradicionalne tehnologije vodosnabdevanja  koji su se, ne samo na tlu Persije, održali vekovima, ponegde i milenijumima. Osim što su omogućili naseljavanje i razvoj poljoprivrede, kanati su inspirisali stvaranje specifičnog pustinjskog stila arhitekture i pejzaža, koji uz kanate sadrži i druge povezane strukture, kao što su rezervoari za vodu, mlinovi, sistemi za navodnjavanje i bašte. Mnogi kanati - jedan od njih je 2.700 godina star sistem u Gonabadu, u Iranu - i danas su potpuno funkcionalni.

Egipatski šaduf

Egipat sa rekom Nil, i „kolevka civilizacije“ Mesopotamija nastala na tlu između Tigra i Eufrata, dve su velike rečne civilizacije koje su, zbog sušnog i vrelog podneblja, umnogome zavisile od navodnjavanja. U dolini Nila, u drevnom Egiptu, za navodnjavanje useva nije bilo potrebe za kopanjem bunara te otuda i šaduf, naprava za zahvatanje i podizanje vode iz reke ili kanala. Šaduf je dugačak jak štap sa kantom na jednom i protivtegom na drugom kraju, za zahvatanje vode iz reke, na koji su se kasnije nadovezale i sakije, džinovski drveni točkovi sa posudama za zahvatanje vode, koje su pokretale domaće životinje u cilju podizanja većih količina vode.
Ali, uz šaduf, osmišljen tokom Osamnaeste dinastije (1353/36. pne), bunari su bili neophodni deo vodosnabdevanja, i to iz akvifera u okolini ili dalje od Nila, za potrebe pustinjskih karavana i većih naselja. Štaviše, prema nekim spisima, praistorijski žitelji na tlu Egipta su još oko 6000 godina pne otkrili da reka Nil nije jedini izvor života: kopanjem jama u mekom pesku i šljunku, dubokih do najviše 2,5 m, dosezali su do hladnih skrivenih „žila“ vode pod zemljom. Ovi primitivni „bunari“ - jednostavne, neobložene rupe u zemlji - omogućavali su bar nekolicini praistorijskih nomadskih porodica da prežive.
Nekoliko milenijuma kasnije, u doba Novog kraljevstva (1550-1070. pne), drevni Egipat je na vrhuncu moći i bogatstva i društvena elita u glavnom gradu Amarni želi veću udobnost: vodu u svojim dvorištima. Široki bunari koji su tada građeni u pesku doline Nila bili su ambiciozne građevine, ali bez kamene obloge, pa su se vremenom urušavali. Ipak, do vremena vladavine faraona Ramzesa II (1290-1224. pne), inženjerska ingenioznost je gradnju bunara veoma usavršila. Kao primer se navodi vojno utvrđenje Tel Abkain, gde su građeni već „standardizovani“ bunari obloženi čvrstim krečnjačkim blokovima. Nadalje, graditelji bunara su okna bunara ojačavali kamenim blokovima, a spoljašnjost su oblagali nepropusnom nilskom glinom; najbriljantnije je to što su na bunarsko dno postavljani slojevi keramičkih krhotina, što su bili prvi poznati filteri za vodu; kako su se kante spuštale i mulj mešao, krhotine su omogućavale česticama da se slegnu, ostavljajući vodu kristalno čistom.

Antički svet - Grčka i Rim

I na Mediteranu se podzemne vode koriste od praistorije. Snabdevanje vodom nekih minojskih naselja - antičkog društva sa sedištem na ostrvu Krit (3000-1500. pne) - zasnivalo se na podzemnim vodama. Tamo gde su izvori bili oskudni, kopani su veliki bunari, duboki i do 20 m, neki čak i 5 m u prečniku. Mikenska civilizacija, u kopnenom delu antičke Grčke, na sličan način je organizovala svoje vodosnabdevanje.  Unutar visoke mikenske citadel, na primer, postojao je skriveni stepenasti bunar, remek-delo bunarske gradnje koje je osiguravalo da grad ne bude žedan ni tokom neprijateljske opsade. Do bunara se dolazilo kroz tajni prolaz dug 18 m i niz 99 kamenih stepenica.

Upotreba bunara se vremenom proširila diljem antičke Grčke. Arheološka iskopavanja duž mediteranske obale otkrila su brojne bunare koji su datirani na oko 1.000 godina pne, duboki i do 20 m i prečnika do 1,5 m. Većina bunara nalazila se na privatnim posedima, a njihovi vlasnici su bili u obavezi da poštuju higijenske propise za održavanje bunara kako bi ovi, između ostalog, bili u dobrom stanju i spremni za upotrebu i u ratno vreme. Osim toga, velikim dostignućem u eksploataciji podzemnih voda od strane starih Grka smatra se izgradnja dugih podzemnih galerija koje su, nešto poput persijskih kanata, sakupljale vodu iz podzemnih akvifera. Arheološki nalazi svedoče da su se stari Grci, u helenističko doba (posle smrti Aleksandra Velikog), usavršili i u gradnji cisterni. U iskopinama u Pireju nađeno je čak 240 cisterni, projektovanih rezervoara za skupljanje kišnice, koji su često bili obloženi debelim hidrauličnim malterom da bi se sačuvala svaka kap vode. Tokom tog perioda, mislioci poput Aristotela i Teofrasta razvili su prve naučne teorije o hidrološkim fenomenima i razjasnili neke od procesa uključenih u formiranje površinskih i podzemnih voda.
I starorimski bunari su bili infrastruktura neophodna za pristup podzemnim vodama. Mahom su to bila kružna ili kvadratna, kamenom ili terakotnim prstenovima obložena okna, dubine i više od 20 m. Retki dobro očuvani primeri iz Velike Britanije ukazuju na to da su rimski bunari bili oblagani pletenim prućem i ojačavani drvetom. Dok su akvadukti, koji se posebno vezuju za drevni Rim, uglavnom snabdevali glavne urbane centre imperije, bunari su vrlo intenzivno korišćeni u seoskim zajednicama. Štaviše, bili su tako dobro konstruisani i građeni da se neki i danas koriste, naročito u ruralnoj Siriji.

Početak značajnog inženjerskog napretka u sistemima vodosnabdevanja u antičkom Rimu vezuje se za gradnju prvog akvadukta - Akva Apija, 312. godine pne. Akvadukti su projektovani za vodosnabdevanje urbanih rimskih naseobina, iz različitih izvora (uključujući reke i izvore), oslanjanjem na gravitacionu silu kako bi se održalo efikasno kretanje vode. Tehnike izgradnje akvadukta razvijane su tokom pet vekova, korišćenjem metoda kao što su podzemni tuneli, pokriveni kanali i uzdignuti lukovi, što je akvaduktima omogućavalo da prolaze i kroz geografski najzahtevnije predele. Ovo inženjersko čudo ne samo što je obezbeđivalo dostupnost vode već je postalo i simbol rimske građevinske izvrsnosti. Istaknuti primeri akvadukta su Akva Marcija, proslavljen po svojoj impresivnoj visini, ili prostrani Akva Klaudij, poznat po svojim grandioznim lukovima i složenom dizajnu, koji su vodom snabdevali drevni Rim.

Gordana Tomljenović

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"