Kad je o savremenim razvojnim poduhvatima i građevinama reč, ima osnova ustvrditi da
je prvu četvrtinu XXI veka obeležio trijumf kineskih planera, inženjera i graditelja, njihovog
vizionarskog i konstruktorskog uma, neimarske veštine i ekonomske moći. Potvrda rečenom je u
spektakularnom nizu inženjerskih čuda koja zadivljuju svojom veličinom, lepotom dizajna i društvenom
dobrobiti, ovenčanih u sadašnjem trenutku titulom najvećih ili najviših na svetu. Poslednji
u tom nizu je most Huađiang u istoimenom kanjonu reke Beipan. To je prvi takav most na svetu u oba smera.
Mapiranje humane DNK - biomedicinsko naučno i civilizacijsko dostignuće koje se
poredi sa sletanjem čoveka na Mesec u astronomiji - otvorilo je put razvoju precizne/personalizovane
medicine i još mnogim velikim naučnim koracima: brzom otkrivanju gena i genskih mutacija koji izazivaju
karcinome, razvoju inovativnih genskih terapija za retke bolesti, praćenju i brzom dekodiranja patogena
(u pandemijama), očuvanju ugroženih biljnih i životinjskih vrsta, novom razumevanju
porekla i evolucije ljudske vrste…
Svet se ubrazano menja; možda čak i brže od naših najsmelijih zamisli? Putni pravci se pružaju i kroz najbesputnije krajeve,
novi mostovi se raspinju iznad neprolaznih klisura, niču „pametni“ gradovi, otima se zemljište od mora i dižu gradovi u
najčudnijim oblicima, prave se zračne luke za četvrt milijarde putnika godišnje, dižu hidroelektrane koje menjaju uslove života
širom kontinenata, niču vetroparkovi iz kojih će energiju dobijati milioni ljudi, preusmeravaju se vodeni tokovi...
i šta sve neće pasti na pamet bistroumnom svetu! Civilizacije se ubrzano kreće napred kroz nove i do juče nezamislive projekte.
Već se naziru rešenja u kojima čovek neće brinuti o onome o čemu danas brine i u kojima će koristiti snagu svoga uma za sasvim druge ciljeve.
Kod adolescenata i mladih u podsaharskoj Africi i u Severnoj i Latinskoj Americi, stope smrtnosti su visoke, i to zbog zaraznih bolesti i fizičkih povreda u siromašnim delovima sveta, odnosno zbog konzumiranja droga i alkohola, kao i samoubistava, u najrazvijenijem delu sveta
Na najvećem svetskom medicinskom sajmu u Diseldorfu, sredinom novembra, bilo je 5300 izlagača iz 70 zemalja - uključujući svetske tehnološke lidere, ali i više od 80 startapova - koji su svoje haj-tek proizvode predstavili pred oko 78.000 učesnika iz 160 država sveta. Na Sajmu se pretstavilo - ne po prvi put - i šest izlagača iz Srbije
Dva velika američka istraživanja, Studija o intervencijama u ishrani žena (Women’s Intervention Nutrition Study) i Inicijativa za zdravlje žena (Women’s Health Initiative), otkrile su da ishrana sa nižim sadržajem masti poboljšava preživljavanje i smanjuje smrtnost, kao i rizik od ponovnog pojavljivanja raka dojke, i to tako što potencijalno cilja tumorske ćelije koje, posredstvom receptora masti CD36, pokreću metastaziranje bolesti. Zasićene masti mogu da podstaknu širenje raka pojačavajući ekspresiju receptora CD36, dok cvetasto povrće poput brokolija može da ga smanji.
Sunce je jedina zvezda u našem Sunčevom sistemu. Ono čini 99,86% mase
celog Sunčevog sistema, pa u tom kontekstu, ne bi bila velika grška reći da je Sunce
jedino nebesko telo u Sunčevom sistemu. Sunce ima oko 100 puta veći prečnik od Zemlje
i oko 330.000 puta veću masu od Zemlje. Ono je džinovska lopta od plazme, odnosno od
jonizovanog gasa, koji se često naziva i četvrto agregatno stanje. Plazma se na Zemlji
pojavljuje kao munja, vatra, čak i u obliku pojava poput meteora. Sunce je znatno drugačije
nebesko telo od Zemlje, i nikom ne bi palo napamet da na Suncu može da pada kiša! Pa ipak,
nešto slično tome se ipak dešava!
Međunarodni tim naučnika, proučavajući stare podatke NASA-inog Lunarnog izviđačkog orbitera (eng. Lunar Reconnaissance Orbiter, LRO), pronašao je dokaze o postojanju pećine ispod lunarne površine u Moru tišine, nedaleko od mesta sletanja „apolla 11“. Ovoj pećini može se pristupiti kroz 40 m širok, na desetine metara dubok otvor, odnosno tzv. jamu. S obzirom na utvrđeno postojanje većeg broja jama sličnih ovoj, širom lunarne površine, može se pretpostaviti nalaženje drugih pećina oko njih. Potvrda postojanja lunarnih pećina od velikog je značaja i za planove gradnje baza i trajnih naseobina na Mesecu, s obzirom na dobru termalnu i radijacionu zaštitu koje pećine pružaju.
Korišćenjem “ASKAP” radio-teleskopa i “Čandra” opservatorije za rendgenske zrake, astronomi su nedavno uočili nepoznati objekat u vasioni koji emituje impulse na svaka 44 minuta. Za sada niko nema odgovor na pitanje: kako taj signal nastaje?
Kako piše u engleskom dnevniku “Daily mail”, nedavno otkrivena planeta TOI-1846
b ima skoro duplo veći prečnik od Zemlje i četiri puta veću masu. Kruži oko male i hladne crvene
patuljaste zvezde i daje čudan sjaj, navode stručnjaci iz opservatorije Oukaimeden, u Maroku.
Ne smatra se nastanjivom zbog visokih temperatura - čak 77 stepeni Celzijusa.
Na pitanje: koliko ima zvezda na noćnom nebu nemoguće je dati odgovor. Ono što se može videti sa Zemlje, kažu oni koji su ipak brojali nebeska tela, to je oko 6.000, što je samo delić ukupnog broja zvezda u svemiru. Sve druge su previše daleko da ih iko može videti. Raštrkane su kojekuda po Univerzuumu kao klasteri zvezda i planeta, gasa i prašine. Različitih su veličina i oblika, piše u “Astronomy Magazine”.
Astronomi Evropske svemirske agencije nedavno su, koristeći svemirski teleskop “Euklid”,
otkrili galaksiju za koju se smatra da je nepromenjena sedam milijardi godina! Ovu galaksiju,
nazvanu KiDS J0842+0059, naučnici opisuju kao "kosmički fosil", piše portal "Donanim haber".
Kako je navedeno, galaksija se nalazi na udaljenosti od tri milijarde svetlosnih godina i
ima zvezdanu masu koja je 100 milijardi puta veća od mase Sunca! Takva kakva je, ova galaktička
formacija pomaže razumevanju evolucije svemira, a naročito ranog Univerzuuma pošto je, izgleda,
izbegla sudare i spajanja koja su se nekada odvijala.
Britanska kompanija Surrey NanoSystems razvila je novu verziju svoje ultracrne
Vantablack boje za svrhe premazivanja satelita i smanjenja svetlosnog zagađenja koje oni prouzrokuju.
Broj satelita u Zemljinoj orbiti eksponencijalno raste. Samo u poslednjih pet godina, u orbitu je lansiran
veći broj satelita nego tokom prethodnih šezdeset godina. Uzrok tome leži u lansiranju ogromnog broja novih
komercijalnih minijaturnih satelita, poput onih namenjenih prenosu internet signala u okviru Space X-ove
Starlink mreže, ili Amazonovog ekvivalenta, Projekta Kajper. Svi ti sateliti odbijaju veliku količinu
sunčeve svetlosti o svoju površinu i time doprinose svetlosnom zagađenju koje ometa opservacije zvezdanog neba sa Zemlje.
Aditivna proizvodnja (eng. additive manufacturing-AM) predstavlja način proizvodnje gde se iz digitalnog modela dodavanjem materijala pomoću trodimenzionalne (3D) štampe stvara trodimenzionalan predmet. Trodimenzionalna štampa može da se zamisli kao štampa tankih horizontalnih slojeva koji predstavljaju horizontalni presek predmeta. Tehnologija je nastala 80-ih godina prošlog veka i u početku se koristila za izradu prototipova. Ali sa napretkom 3D štampe, počinje sve više da se koristi za serijsku proizvodnju u gotovo svim industrijama.
Derivati organskog poliaromatičnog jedinjenja antracena u stanju su da
efikasno skladište solarnu energiju u zakrivljenom obliku i predstavljaju dobre kandidate
za strategiju poznatu kao Molekularno solarno-termalno skladištenje energije, skraćeno MOST.
U Muzeju nauke i tehnike u Beogradu, dostupan je katalog „Kada se svet ubrzao - prva industrijska revolucija“, čiji je autor kustos ovog muzeja, Milan Vuković. Ova publikacija je pratila istoimenu izložbu, koja je svojim konceptom, na vrlo sadržajan i istovremeno pitak način, uz originalne eksponate i makete, posetiocima dočarala ovaj ključni period u istoriji čovečanstva.
Budućnost već postoji i "vlada" u obrisima sadašnjosti u trendovima AI, digitalnih tehnologija i društvenih promena
koje danas oblikuju sutrašnjicu. Ona je isprepletena sa globalnih inovacijama, veštačkom inteligencijom i algoritmima ali je nama teško prepoznatljiva, reći će futurolozi.
U hijerarhijskom redosledu apstraktnosti, muzički jezik je na vrhu, zatim sledi pesnički jezik a
poslednji u ovom nizu je naučni jezik. Dvosmislenost je maksimalna u muzičkom, odsutna je u
naučnom jeziku, a srednje je zastupljena u pesničkom i običnom jeziku.
Nobelovu nagradu za fiziku za 2025. godinu dobili su trojica naučnika:
Britanac Džon Klark (Univerzitet Kalifornije, Berkli, SAD), Amerikanac Džon M. Martinis
(Univerzitet Kalifornije, Santa Barbara, SAD) i Francuz Mišel H. Devore (Univerzitet Jejl,
Nju Hejven, Konektikat i Univerzitet Kalifornije, Santa Barbara, SAD) za doprinos kvantnoj
mehanici. U pitanju je otkriće makroskopskog kvantno-mehaničkog tunelovanja (tunel-efekta)
i kvantizacije energije u električnom kolu. „Ne postoji napredna tehnologija koja se danas
koristi a da se ne oslanja na kvantnu mehaniku, poput mobilnih telefona, kamera...
i optičkih kablova“, piše u obrazloženju Nobelovog komiteta. „Jedno od ključnih pitanja
u fizici jeste kolika može biti maksimalna veličina sistema koji može pokazivati kvantno-mehaničke efekte“.
Obezbeđivanje pristupa bezbednoj vodi za piće je ključno za javno zdravlje,
ali kontaminacija teškim metalima usled industrijskih ispuštanja, poljoprivrednog otpada i
prirodnih procesa, dovodi do ozbiljnih zdravstvenih problema. Postoje različite metode koje
efikasno prečišćavaju kontaminiranu vodu, a neke od njih su vrlo jednostavne.
Laos je država u Indokini i jedina je zemlja u Јugoistočnoj Aziji koja nema izlaz na more.
Zvanični jezik je laošanski kojim govori više od tri miliona ljudi u samom Laosu. Spada u tai-jezike koji
su deo kra-dai jezičke porodice. U Laosu se govore i različiti manjinski jezici. Za sve njih se koristi
laošansko pismo, proisteklo iz kmerskog pisma.
Na Zemlji danas postoji život čak i na nepristupačnim predelima,
kao što su krševita planinska područja ili pustinje. Među biljkama koje tamo žive,
ističu se petrofite ili kamenjarke. To je grupa izuzetno prilagodljivih i otpornih biljaka.
Njoj pripadaju i biljke koje su prve osvojile stenovito kopno.
Insekti postoje najmanje 350 miliona godina, i stariji su
od dinosaurusa i cvetnica. Procenjuje se da na jednog čoveka dolazi 1,4
milijardi insekata, a da je ukupna težina svih insekata oko sedamdeset
puta veća od težine svih ljudi!
U Biblioteci grada Beograda je krajem septembra predstavljen
„Priručnik za prepoznavanje riba Srbije“ u izdanju Instituta za multidisciplinarna
istraživanja Univerziteta u Beogradu. Reč je o knjizi koja se dugo čekala i
koja namenjena širem krugu čitalaca.
Geološka istorija naše planete obeležena je brojnim oscilacijama između
toplijih i hladnijih razdoblja, od kojih su najdrastičnija bila tzv. ledena doba.
Tokom tih perioda, značajni delovi Zemlje bili su prekriveni ledenim pokrivačima,
što je imalo dalekosežne posledice na globalnu klimu, nivo mora, raspored kontinenata,
biološku evoluciju i razvoj ekosistema. Mada danas jasno prepoznajemo tragove samo
poslednjih ledenih doba, geološki dokazi svedoče da su se takvi ciklusi ponavljali
milionima godina unazad.
Zima menja ritam života u prirodi. Kada sneg prekrije planinske i šumske predele Srbije,
ekosistemi prividno utihnu, ali zapravo ulaze u jednu od najdinamičnijih faza godine. Niže temperature,
manjak hrane i kraći dani predstavljaju test izdržljivosti za divlje vrste, dok tragovi na snegu
otkrivaju njihov skriveni svet. Upravo tokom zimskih meseci mnoge životinje pokazuju obrasce ponašanja
koji se retko mogu videti u toplijem delu godine - od borbe za plen, preko teritorijalnih sukoba,
do prilagođavanja ekstremnim uslovima. Zimski pejzaži ne skrivaju samo lepotu, već i ključne procese
koji oblikuju ravnotežu naših prirodnih staništa.
Sulavesi je četvrto po veličini ostrvo Indonezije i spada u Velika
sundska ostva. Na njemu je provincija Južni Sulavesi. U toj provinciji se nalazi
nacionalni park Bantimurung-Bulusaraung, u okviru kojeg su kraška brda.
Na tom brdovitom području, kod sela Samangaki, je važan arheološki lokalitet,
pećina Karampunag.
Nova arheološka istraživanja pokazuju da su opsidijanski artefakti
iz Tenočtitlana rezultat složenih trgovačkih mreža, a ne samo vojnih osvajanja.
Analiza 788 predmeta od opsidijana, sprovedena na Univerzitetu Tjulejn (SAD)
u saradnji sa projektom Templo Major Nacionalnog instituta za antropologiju
i istoriju (INAH) u Meksiku, ukazuje da su Asteci nabavljali ovu dragocenu
sirovinu iz najmanje osam različitih nalazišta, uključujući i one
van granica svog carstva.
,,Zelena povelja Srbije" predstavlja ekološko zaveštanje akademika Vladimira
Stevanovića (1947-2024) narodu Srbije. Povelja je proistekla iz njegovog višedecenijskog prirodnjačkog,
naučnog i prosvetiteljskog pregalaštva, i iz iskrene ljubavi prema prirodi Srbije i Balkanskog poluostrva.
U časopisu Physics of the Earth and Planetary Interiors svojevremeno
je objavljen rad "Preliminary Reference Earth Model", iza kojeg stoje američki naučnici
Dživonski i Anderson. Pomenuti model je najčešće korišćen za utvrđivanje seizmičkih
pomeranja unutrašnje strukture Zemlje. Zasniva se na hiljadama seizmoloških zapisa
prikupljenih širom sveta, seizmičkih analiza, na gravitacionim merenjima, geološkim
uzorcima, analizama gustine, mase i prečnika tela, na helioseizmologiji, na seizmičkoj
tomografiji… A danas?
“Meta”, kompanija koja stoji iza Fejsbuka, Instagrama i WhatsUppa, po rečima Marka Zakerberga, kreće u projekat izgradnje superinteligencije. Zakerberg najavljuje ulaganje više milijardi dolara da bi se stvorila veštačka inteligencija koja će biti pametnija od čoveka! Uz ovo, pominje se i saradnja sa nedovoljno poznatom kompanijom Scale AI i njenim osnivačem Aleksandrom Vangom.
U severoistočnoj kanadskoj pokrajini Kvebeku, uz istočnu obalu Hadsonovog zaliva a u blizini
inuitskog naselja Inukjuak, otkriveno je stenje vulkanskog porekla, tamnozelenih i svetlozelenih boja, s
ružičastim i crnim mrljama. Taj nalaz se smatra za najstarije poznate stene na našoj planeti. Posle dva
testiranja, utvrđeno je da stene iz područja Zeleni kameni pojas Nuvuagituk potiču od pre 4,16 milijardi
godina! Istraživanjem je utvrđeno da pomenuti kameni pojas sadrži fragmente najstarije Zemljine kore, tj.
one iz vremenski najudaljenijeg postojanja čvrste planetarne ljuske.
TPre oko 700 miliona godina, naša planeta se zaledila i pretvorila u “grudvu” snega i leda; nije bilo tečnih okeana i jezera izloženih atmosferi. Šta se desilo da Zemlja postane “snežna grudva“? Jedna nova studija upućuje na to da su hladna klima i česte i obilne vulkanske erupcije stvorile uslove za takvu promenu. Naša planeta bila je prekrivena ledom, glečeri su se prostirali do današnjih tropskih predela. Recimo, u područjima oko ekvatora bilo je hladno kao danas na Antarktiku. Ono malo života sačuvano je oko geotermalnih izvora i u tečnoj vodi ispod ledenih pokrivača. Šta je ovome bio razlog?
Stručnjaci sa MIT-a (Massachussets Institute of Technology) razvili su uređaj koji može da prikuplja pijaću vodu iz suvog pustinjskog vazduha! Uređaj je prošao provere u uslovima koji vladaju u Dolini smrti, SAD, gde temperature dostižu +60°C. Za jedan dan rada, sakupljeno je 160 ml vode iz vazduha sa, kako je u izveštaju navedeno, manje od 10% vlažnosti! Uređaj je radio bez baterija i bez solarnih panela, koristeći isključivo prirodne procese kondenzacije i isparavanja.
Jedan naučni tim, predvođen istraživačima sa Instituta za nauku i inženjerstvo mora Kineske akademije nauka, nedavno je okončao proučavanje dubokog morskog dna. Osnovni cilj im je bio da utvrde koje vrste živog sveta opstaju na velikim dubinama. Njihov prvi utisak sažet je u rečenici u kojoj ono što su otkrili opisuju kao „cvetajuće zajednice“ brojnih stvorenja. Za potrebe ovih istraživanja koristili su podmornicu sa ljudskom posadom, kojom su zaranjali u okeanske rovove u severozapadnom delu Pacifika i snimali život na dubinama većim od 9 km!
Katarina Bogičević, Vesna Bosanac, Vladica Božić, Milan Gnjatović, Ibrahim Hadžić,
Ilijana Jakšić, Ilja Slani, Vladimir Jelenković,
Gordana Jovanović, Oliver Klajn, Sana Knežević, Ivan Kremer, Dragan Lazarević,
Dubravka Marić, Borka Marinković, Vladimir Milojević, Maja Miljević-Đajić,
Draženko Nenadić, Ana Paunović, Barbara Radulović, Zorana Stanić, Sanja Stanković,
Miomir Tomić, Gordana Tomljenović, Ljubiša Topisirović, Zoran Šević
Dostupno na digitalnom formatu
www.novinarnica.net
Direktor: Milan Knežević
Glavni i odgovorni urednik: Aleksandar Gaon
Pomoćnik glavnog urednika: Miloslav Rajković
Likovno-grafički urednik: Studio Platinum, Beograd
Fotografije: Mileta Mirčetić
Naslovna strana: Marija Miljković
Internet, Instagram i Facebook page: Marija Miljković
