ASTEROID BENU
Mihajlo Racković
Šećeri iz nežive materije
Molekuli-gosti sa drugih tela vasione
Mali asteroid Benu, koga je posetila NASA-ina letelica “Osiris-rex” ne prestaje da iznenađuje naučnike. Ova misija uspešno je vratila uzorke asteroida na Zemlju. Asteroid Benu je mali, dimenzija 565x535x508 m, uglavnom se kreće u prostoru između Zemlje i Marsa, ali kada je u perihelu (tačka kada je nebesko telo najbliže Suncu na svojoj orbiti), tada je malo bliži Suncu nego Zemlja. Njegova relativna blizina Zemlji čini ga i potencijalno opasnim, što je i razlog upućivanja svemirske misije na taj asteroid.
Iako mali i možda na prvi pogled nezanimljiv, Benu je pun iznenađenja. Kada je misija “Osiris-rex” donela uzorke sa asteroida na Zemlju, 2023, naučnici su se suočili sa brojnim iznenađenjima. Benu spada u ugljenične asteroide; to su najbrojniji asteroidi, bogati ugljenikom. Zanimiljivi su i zato što mogu da nose složena organska jedinjenja, koja mogu da odigraju prvi korak u hemijskoj evoluciji, čiji je kranji rezultat nastanak primitivnih oblika života - iz nežive materije. Smatra se da bi uslovi svemirskog vakuuma, u kombinaciji sa niskim temperaturama i zračenjima iz svemira, mogli dovesti do toga da od jednostavnih molekula, kao što su npr. metan, amonijak, voda… nastanu složena hemijska jedinjenja kao što su aminokiseline. Na asteroidu Benu upravo je to otkriveno, ali i mnogo više od toga!
Najpre su otkrivene sve četiri nukleobaze koje grade DNK: adenin, guanin, citozin i timin. A zatim i šećeri: riboza i glukoza. Ovo ipak nije dokaz da na površini Benua ima života, ili da ga je bilo u pošlosti, već suprotno - da su od ovakvih molekula, daljim hemijskim reakcijama od neživih molekula, nastali prvi primitivni oblici života. Smatra se da su na Zemlji postojali ovakvi ili slični molekuli neposredno pre nastanka života, i vrlo je moguće da su ti molekuli došli sa nekog asteroida ili komete.
Ateroid Benu |
Ti molekulu su veoma stari, skoro koliko i Sunčev sistem, što pokazuje kakve su se hemijske reakcije odvijale u ranom Sunčevom sistemu.
Dodatni dokaz koji upućuje na starost asteroida je prašina nastala tokom supernovih: na površini asteroida ima materije koja je i starija od Sunčevog sistema! Ipak, iako Benu ima veoma stara hemijska jedinjenja na svojoj površini, to je samo fragment nekada većeg nebeskog tela, na kojem su se dešavale brojne hemijske reakcije. Pronađeni su i minerali koji na Zemlji mogu nastati samo u vodenom okruženju, što je upućuje da je matično telo čiji je Benu ostatak možda imalo i unutrašnju toplotu, pošto su se očigledno dešavale hemijske reakcije za koje je toplota neophodna?
Drugi tim naučnika otkrio je tzv. “gumastu materiju” nastalu zagrevanjem, koja predstavlja polimere bogate azotom i kiseonikom. Ovaj materijal je bio elastičan i providan; a kada je bio izložen zračenju, postao je krt.
Polimeri su molekuli koji se sastoje od velikog broja atoma pa su često poznati i kao “makromolekuli”. Molekuli kao ta “gumasta materija” najverovatnije su doprineli nastanku prebiotičkih molekula na Zemlji. Nukleinske kiseline, koje su gradivni elementi DNK, potom šećeri i polimeri...na prvi pogled izgleda kao da je i tamo mogao da nastane život? Ipak, to je malo verovatno zbog više razloga. Na objektima kao što su asteroidi i komete ne postoje stalni izvori energije neophodni za život; u zavisnosti od udaljenosti od Sunca, temperature su skoro uvek ekstremne (uglavnom ekstremno niske, ali mogu biti i ekstremno visoke, kada se objekat približi Suncu); nema tečnog medijuma koji deluje kao rastvarač, ekstremne su količine zračenja (Sunčevog i kosmičkog)… Ovako surovi uslovi mogli su da dovedu do nastanke molekula koji su neophodni za život. Ali nisu mogli da dovedu do nastanka života, već su te molekule na površinu donosile planete na kojima su uslovi ipak znatno stabilniji i gde je od nežive materije mogao da nastane primitivan život - možda čak toliko primitivan da nije imao ni ćeliju kao osnovu.
Mihajlo Racković
Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"
|
